Unia Europejska przygotowuje się do cyfrowej rewolucji w rozliczaniu podatku VAT. Inicjatywa VAT in the Digital Age (ViDA) wprowadzi obowiązek stosowania e-faktury i raportowania w czasie rzeczywistym dla wszystkich krajów UE do 2028 roku. Oznacza to, że ogromne ilości danych o transakcjach będą trafiać bezpośrednio do administracji skarbowych. Prof. Remigiusz Napiecek, dr Milena Stróżyna i dr Elżbieta Lewańska w rozdziale pt. „Advancing EU VAT Systems with AI and E-Invoicing”, opublikowanym w monografii „AI-Driven Digital Transformation”, pokazują, jak sztuczna inteligencja (AI) może pomóc analizować dane szybciej, dokładniej i skuteczniej niż dotychczas. W publikacji przedstawiono przykłady z kilku państw UE, takich jak Włochy, Polska czy Bułgaria, które już wdrażają zaawansowane rozwiązania oparte na AI w administracji podatkowej. Zastosowanie algorytmów uczenia maszynowego umożliwia m.in. wykrywanie anomalii i nieprawidłowości w fakturach, identyfikowanie sieci powiązań między firmami uczestniczącymi w oszustwach podatkowych oraz automatyczne rozumienie treści faktur. Dzięki analizie wzorców transakcji AI potrafi wychwycić podejrzane działania, zanim dojdzie do strat w budżecie państwa. W krajach takich jak Włochy czy Polska wprowadzenie systemów e-fakturowania i analiz AI już przyniosło znaczące zmniejszenie tzw. luki VAT. Autorzy zwracają uwagę, że skuteczność takich rozwiązań zależy od jakości danych i przejrzystości działania algorytmów. Dlatego istotnym elementem jest rozwój tzw. wyjaśnialnej sztucznej inteligencji (Explainable AI), która pozwala zrozumieć, jak model doszedł do swoich wniosków. Ma to kluczowe znaczenie w systemach podatkowych wymagających zaufania i zgodności z prawem. Cyfrowa transformacja wymusza pozyskanie nowych kompetencji. Wraz z automatyzacją prostych czynności księgowych rośnie zapotrzebowanie na specjalistów łączących wiedzę finansową z umiejętnościami analizy danych i etycznego wykorzystania AI. Autorzy podejmują to zagadnienia, wskazując na konieczność dostosowania programów kształcenia i rozwoju zawodowego w finansach do nowych realiów. Wskazują też, że edukacja w tym obszarze powinna obejmować zarówno rozumienie działania algorytmów, jak i umiejętność krytycznej oceny ich wyników.