Zróżnicowanie ścieżek rozwoju instytucji państwa – konwergencja i dywergencja w krajach postsocjalistycznych Transformacja ustrojowa krajów Europy Środkowo-Wschodniej po upadku komunizmu stanowi jedno z najważniejszych wydarzeń społeczno-ekonomicznych końca XX wieku. Po okresie centralnego planowania kraje te rozpoczęły przejście do gospodarki rynkowej i demokracji, co wiązało się z głębokimi reformami instytucjonalnymi. W artykule przeanalizowano procesy konwergencji i dywergencji instytucji państwa w 18 krajach regionu, porównując je z krajami UE-15. Kluczowe pytania badawcze dotyczyły stopnia zbliżenia tych państw do standardów instytucjonalnych rozwiniętych gospodarek rynkowych oraz ich poziomu rozwoju społeczno-ekonomicznego. W celu oceny jakości instytucji opracowano wskaźnik uwzględniający wolność polityczną, gospodarczą oraz jakość rządzenia. Wykorzystano analizę konwergencji typu sigma oraz analizę skupień, które pozwoliły wyodrębnić pięć grup państw o różnych trajektoriach rozwoju instytucjonalnego. Estonia i Czechy wykazały znaczące postępy w kierunku konwergencji z Europą Zachodnią, natomiast Rosja i Białoruś oddaliły się od standardów demokratycznych, wykazując tendencję do autorytaryzmu. Polska znajduje się w grupie krajów, które szybko zbliżyły się do Unii Europejskiej pod względem instytucji, choć tempo konwergencji spadło po akcesji do UE. Wśród krajów Europy Środkowej i Wschodniej dostrzeżono także różnice w tempie i kierunku zmian – niektóre państwa przyspieszyły reformy przed akcesją do UE, inne wykazywały stagnację lub regres w późniejszych latach. Analiza wykazała, że chociaż większość krajów regionu odnotowała wzrost jakości instytucji i poprawę wskaźników społeczno-ekonomicznych, wciąż istnieją istotne dysproporcje. Najmniejsze różnice względem UE-15 obserwuje się w krajach o stabilnej trajektorii konwergencji, natomiast w krajach o gorszych instytucjach tempo rozwoju było wolniejsze. Wyniki badania wskazują, że trajektorie reform instytucjonalnych mają kluczowe znaczenie dla długoterminowego rozwoju gospodarczego i społecznego. Mimo że transformacja ustrojowa pozwoliła krajom postsocjalistycznym na włączenie się w globalne procesy gospodarcze, wiele z nich nadal boryka się z wyzwaniami związanymi z jakością rządzenia i poziomem rozwoju. W artykule podkreślono, że przyszłe badania powinny skupić się na czynnikach wpływających na trwałość reform oraz na roli społeczeństwa i elit politycznych w kształtowaniu kierunków rozwoju instytucjonalnego.